Vrouwen met innerlijke kracht

Drie sterke vrouwen
Marie Ndiaye
Uitgeverij De Geus/Oxfam Novib
Vertaling:Jeanne Holierhoek
ISBN: 978 90 445 1677 7
285 blz.


De Frans-Senegalese schrijfster Marie Ndiaye heeft in 2009 met haar boek Trois femmes puissantes de Prix Goncourt gewonnen, een van de belangrijkste Franse literaire prijzen. De toekenning van de Prix Goncourt gaat nogal eens met controverses gepaard, waarbij commerciële belangen van uitgeverijen centraal staan. Hierbij zijn de meningen over de kwaliteit van het bekroonde boek op zijn minst verdeeld. Dit laatste gaat voor Trois femmes puissantes nauwelijks op, want het boek heeft veelal lovende kritieken gekregen, zowel in Frankrijk als daarbuiten.

De Nederlandse vertaling, Drie sterke vrouwen, is onlangs uitgekomen bij De Geus, in de reeks De Geus/OxfamNovib. Hiermee wordt het boek meteen in een bepaalde hoek geplaatst, want De Geus/OxfamNovib heeft deze speciale boekenreeks in het leven geroepen om, naar eigen zeggen, schrijvers van niet-westerse landen een podium te bieden. Marie Ndiaye heeft weliswaar Senegalese roots maar is geboren en getogen in Frankrijk en is grootgebracht met de Franse literaire tradities, die in haar werk heel duidelijk zichtbaar zijn, dus men kan zich afvragen in hoeverre zij een niet-westerse schrijfster is. Ndiaye “se veut française”, zij wil als Franse schrijfster worden beschouwd en zij straalt dat duidelijk uit. En daar doet het feit dat Drie sterke vrouwen een Afrikaanse setting heeft met Afrikaanse personages niets aan af.

In de Nederlandse vertaling van Trois femmes puissantes ontbreekt de ondertitel: ‘roman’. De vraag is of we hier werkelijk met een roman te maken hebben, want het boek bestaat uit drie losse novellen, waartussen ogenschijnlijk alleen zijdelings een verband bestaat.

In de eerste novelle wordt de hoofdpersoon Norah, een Parijse advocate, door haar Senegalese vader hals over kop naar Dakar geroepen. Als zij bij het huis van haar vader aankomt wordt ze door een man ontvangen die ze niet meer terugkent: de arrogante, welvarende en elegant geklede man van vroeger is nu een oude man die zichzelf verwaarloost. Zijn grote huis is vervallen. Vroeger woonden daar veel familieleden die van zijn welstand wilden profiteren. Norah heeft nooit een goede band met haar vader gehad. Norah is geboren en getogen in Parijs en heeft haar vader in geen jaren gezien. Aangekomen in Dakar kost het haar zelfs moeite om de woning van haar vader terug te vinden.

Pas een dag na haar komst hoort Norah waarom haar vader haar heeft laten komen: Norah’s broer Sony zit in de gevangenis, hij wordt beschuldigd van moord op zijn stiefmoeder. Norah moet hem gaan verdedigen. Op vijfjarige leeftijd is Sony bij zijn moeder in Parijs weggehaald, om bij zijn vader in Senegal te gaan wonen. Dit is inmiddels 30 jaar geleden en Norah heeft Sony na zijn vertrek nog maar enkele malen teruggezien. Nora staat voor een dilemma: kiest ze voor haar broer of is haar met pijn en moeite opgebouwde carrière in Parijs belangrijker?

De tweede novelle gaat over Fanta, een Senegalese vrouw die met haar Franse echtgenoot is meegekomen naar Frankrijk. Het echtpaar woont ergens op het platteland. Door ongelukkige omstandigheden moesten zij weg uit Senegal. Het verhaal is geschreven vanuit het perspectief van de echtgenoot van Fanta, Rudy, die aan lager wal is geraakt en die zijn vrouw in zijn val heeft meegesleept. Fanta komt zelf niet aan het woord. Zij behoudt haar kalmte en zelfbeheersing ondanks alle narigheid. In haar land van herkomst had Fanta een goede baan als lerares. In Frankrijk heeft ze geen werk en haar echtgenoot heeft een baantje als keukenverkoper waar hij op neer kijkt. De situatie voor het echtpaar lijkt uitzichtloos en gaandeweg wordt duidelijk dat het problematische verleden van Rudy hier in belangrijke mate voor verantwoordelijk is.

De hoofdpersoon van de derde novelle, Khady Demba, wordt na het overlijden van haar man door diens familie naar Europa gestuurd. Zij is waardeloos in de ogen van haar schoonfamilie omdat ze geen kinderen heeft gekregen.  Haar man respecteerde haar en hield van haar, nu hij dood is, is de kans op kinderen zo goed als verkeken. Maar Khady Demba is trots omdat zij Khady Demba is, en Khady Demba is niet zomaar iemand. Dit houdt ze zichzelf steeds voor. Op weg naar haar bestemming -welke bestemming?- Khady Demba heeft namelijk geen idee waar ze naar toe gaat- valt ze in handen van mensenhandelaars, komt in de prostitutie terecht, maar weet ondanks alle verschrikkingen die zij meemaakt haar waardigheid te behouden. Na vele omzwervingen nadert zij de grens van fort Europa…

Drie novelles met nogal verschillende plots dus, die toch een mooi geconstrueerd geheel vormen. Het thema van de immigratie en de pijn en verliezen die ermee gepaard gaan, komt in de drie verhalen terug. In alle verhalen is er sprake van falende familierelaties. Drie vrouwen van Senegalese herkomst, alle drie maken ze ellende en vernederingen mee. Drie sterke vrouwen? Het zijn vooral vrouwen met innerlijke kracht, die hun waardigheid weten te bewaren.

Interessant is dat belangrijke personages optreden in twee verhalen, maar zij vervullen daarin verschillende rollen: Khady Demba werkt als huishoudster bij de vader van Norah. Zij wordt in het eerste verhaal enkele malen terloops genoemd. En in de derde novelle krijgt hoofdpersoon Khady Demba van haar schoonfamilie het adres van nicht Fanta in Frankrijk, die met een rijke blanke zou zijn getrouwd.
Ook plaatsen van handeling kunnen in verschillende contexten voorkomen: Norah’s broer Sony zit gevangen in de beruchte Reubeuss-gevangenis. De vader van Rudy heeft in dezelfde inrichting gezeten.
De vader van Norah is rijk geworden als eigenaar van een vakantieresort, hetzelfde vakantieresort waar Rudy’s vader heeft gewerkt en een moord heeft gepleegd.

Fraai is tenslotte ook een motief dat in alle drie de verhalen terugkomt: vogels. Vogels kunnen als mensen zijn en mensen kunnen als vogels zijn. Vogels kunnen roofzuchtig en angstaanjagend zijn, enge ogen hebben, mensen achtervolgen en belagen maar ook in vrijheid de wijde wereld in vliegen.

Drie sterke vrouwen is, door de thematiek en de structuur maar ook door de mooie en subtiele schrijfstijl van Ndiaye, een bijzonder fascinerend en origineel boek.

Tekst: Sophie van Zinnicq Bergmann