Een gedurfd onderzoek naar de regenboognatie Zuid-Afrika

Gedane zaken
Kopano Matlwa
Vertaald door Lidwien Biekmann
Uitgever Ailantus
ISBN: 978 90 895 3074 5
207 blz.


In Kopano Matlwa's nieuwe roman Gedane zaken (Spilt Milk is de originele titel) wordt teruggekeken naar  het experiment van 16 jaar post-Apartheid.
Matlwa zelf kenmerkt  haar tweede boek als een allegorie over verloren liefde tussen zwart en blank Zuid-Afrika. Door middel van twee personages, de zwakke en twijfelende priester William Thomas en de overambitieuze schooldirectrice Tshokolo Mohumagadi laat Matlwa de ongemakkelijke relatie zien tussen de twee groepen in het huidige Zuid-Afrika.
Zoals zoveel mensen van haar generatie die met de apartheid zijn opgegroeid, is Mohumagadi boos en gefrustreerd. Maar geheel volgens de nieuwe tijdgeest doet ze heel erg haar best om politiek correct te zijn en het beleid van de nieuwe leiders van het land te omarmen, namelijk dat iedereen erbij hoort. Ze denkt haar leven geheel onder controle te hebben, maar haar woede kan ze niet langer verbergen.
Mohumagadi is directrice van een zwarte, prestigieuze school voor excellente leerlingen. Het is geen gewone school, maar een chique, goed uitgeruste instelling. Zwarte, rijke en getalenteerde kinderen (de coconuts, zwart van buiten, maar wit van binnen) worden hier opgeleid tot de toekomstige leiders van Zuid-Afrika. Matlwa beschrijft de school met fijnzinnige spot: op deze school wordt bijvoorbeeld aardrijkskunde niet gezien als een manier om de herkomst van hulp te weten te komen, maar als een poging om de aarde zelf te begrijpen. Kralen rijgen tijdens de handvaardigheidles is niet een manier om geld te verdienen in een kraampje langs de weg, maar is een vak over identiteit. De lokalen en gangen zijn vernoemd naar Afrikaanse leiders en natuurgebieden. Kortom, de school ademt een klimaat om tot het uiterste vast te houden aan eigen Afrikaanse waarden, zelfrespect en verworvenheden. De leerlingen worden hiervan doordrongen op een niet mis te verstane manier: ze worden gedrild en gemodelleerd. Streng voorgeschreven omgangsvormen zijn daarbij een belangrijk onderdeel van de dagelijkse routine. Daarom is het wel erg jammer dat iets laags-bij-de-gronds als een seksschandaal de gemoederen bezighoudt…...
De priester wordt 6 weken aangesteld om toe te zien op de straf die de overtreders krijgen: ze moeten nablijven en extra opdrachten maken om tot inkeer te komen. De priester en de directrice hebben een verleden samen dat ze allebei ontkennen. De directrice wordt steeds bozer, en de priester steeds matter en machtelozer. Er ontstaat een gespannen situatie, zowel tussen de leerlingen en de priester aan de ene kant als tussen de directrice en de priester aan de andere kant. De stijgende spanning ontlaadt zich tenslotte in een ongeluk met één van de gestrafte leerlingen. Uiteindelijk komt er een soort verzoening tot stand, die enigszins teleurstelt.

Volgens Matlwa zelf gaat Gedane Zaken (Spilt Milk) over de dingen die al veel vroeger aan de orde hadden moeten komen: de dingen die de Zuid-Afrikanen graag zouden willen én die ze niet willen, over hun hoop en dromen. Het boek benoemt het verdriet dat ze elkaar hebben aangedaan en stelt de vraag centraal of dit alles gedane zaken zijn. “Is het nog mogelijk om er met zijn allen iets aan te doen of laten we het voor wat het is?”, is de centrale vraag die Matlwa haar lezers stelt. Volgens haar heeft Zuid-Afrika nog steeds geen duidelijke nationale identiteit en wordt er geworsteld met een gezamenlijke toekomst.

Jaargenoten van de schrijfster (zij heeft een medische universitaire opleiding) bewonderen haar om haar succes op jonge leeftijd. Maar zij laten over dit boek ook kritische geluiden horen: o.a. over de dialogen, die soms volkomen ongeloofwaardig zijn (veel te wijze teksten uit de mond van een tienjarige). Ook wordt erop gewezen dat de karakters van de personages oppervlakkig blijven en net iets teveel stereotiepen zijn. Bovendien worden de omstandigheden waarin de hoofdpersonen zich bewegen, niet erg helder en overtuigend neergezet, noch wordt aannemelijk gemaakt waarom de personages op deze manier reageren op de gebeurtenissen. Zo blijft er bijna alleen nog maar een allegorie over en niet een herkenbare beschrijving van de hedendaagse Zuid-Afrikaanse maatschappij.
Matlwa wordt ook verweten dat zij de Zuid-Afrikaanse kwestie wel erg gemakkelijk aan een enigszins spottend oordeel onderwerpt. En de hoop wordt uitgesproken dat zij haar talent zal inzetten om uiteindelijk de grote lijnen van de Zuid-Afrikaanse geschiedenis op een waardige manier te beschrijven.
Voor ons, niet Zuid-Afrikanen, geeft het boek een interessante inkijk in de hedendaagse Zuid-Afrikaanse maatschappij. De spot die Matlwa verweten wordt is wel herkenbaar, maar de kennismaking met de denkbeelden en de trots over een nieuwe, gemengde maatschappij is ook indrukwekkend. Het boek laat zien voor welke gigantische en ingewikkelde taak de Zuid-Afrikanen staan en laat je achter met een bezorgd gevoel.

Tekst: Heske van der Vossen